Nowe badania: Jedna szczepionka może chronić przed półpaścem i demencją

Szczepienie a ryzyko demencji – przełomowe dane z Walii

Analizując dokumentację medyczną mieszkańców Walii, badacze wykorzystali unikalną politykę kwalifikacji do szczepień w tym regionie. Osoby urodzone 2 września 1933 r. lub później kwalifikowały się do bezpłatnej szczepionki przeciwko półpaścowi, natomiast osoby urodzone wcześniej – już nie. To rozgraniczenie pozwoliło na przeprowadzenie tzw. naturalnej randomizacji.

To jest jak badanie z randomizacją. Mamy grupę osób kwalifikujących się do szczepienia i grupę niekwalifikujących się do szczepienia, o których wiemy, że powinny być podobne do siebie, ponieważ jedyną różnicą między tymi dwiema grupami jest to, czy zakwalifikowani do nich urodzili się kilka dni wcześniej, czy kilka dni później – wyjaśnił dr Pascal Geldsetzer ze Stanford University.

W ciągu siedmiu lat obserwacji ryzyko nowej diagnozy demencji wśród osób zaszczepionych spadło o 3,5 punktu procentowego, co przekłada się na względne zmniejszenie ryzyka o 20%.

• Może Cię również zaintersować: Nowe badania: Bycie w związku małżeńskim może wiązać się z wyższym ryzykiem rozwoju demencji

Jak szczepionka może chronić mózg?

Szczepionka Zostavax to preparat żywy, atenuowany, stosowany w celu ochrony przed półpaścem, czyli reaktywacją wirusa VZV (Varicella Zoster Virus), pozostającego w uśpieniu po przebytej ospie wietrznej. Jedna z teorii zakłada, że reaktywacja wirusa może prowadzić do przewlekłego stanu zapalnego w ośrodkowym układzie nerwowym, co sprzyja rozwojowi chorób neurodegeneracyjnych, w tym demencji.

Zaszczepienie się może zatem zmniejszać prawdopodobieństwo reaktywacji VZV, a tym samym chronić przed stanem zapalnym i uszkodzeniem neuronów.

Inna hipoteza mówi o korzystnym wpływie szczepień na układ odpornościowy. Powszechna aktywacja immunologiczna może stymulować mechanizmy naprawcze i ochronne w mózgu, przeciwdziałając postępującej degeneracji.

• Zobacz również: Dieta chroniąca przed demencją. Postaw na te produkty!

Kobiety czerpią największe korzyści

Co ciekawe, efekt ochronny przed demencją był szczególnie wyraźny u kobiet.

Nasze dane pokazują, że różnica zaledwie tygodnia w tej dacie urodzenia oznacza, że liczba zaszczepionych osób wzrosła z 0 do 50 proc. w porównaniu z liczbą osób, które nie zostały zaszczepione – dodał dr Geldsetzer.

Wyjaśnieniem tej zależności może być zarówno wyższa zapadalność kobiet na półpasiec, jak i silniejsza odpowiedź immunologiczna po szczepieniu. Dodatkowo, kobiety są statystycznie bardziej narażone na rozwój chorób otępiennych, dlatego każda forma profilaktyki w tej grupie ma ogromne znaczenie zdrowotne i społeczne.

• Może Cię też zainteresować: Słaby sen w wieku 30-40 lat przyspiesza starzenie mózgu

Powtarzalność wyników – nie tylko w Walii

Aby upewnić się, że zaobserwowany efekt nie jest przypadkowy, badacze przeanalizowali dane z innych krajów: Anglii, Australii, Nowej Zelandii i Kanady. W każdej z analiz potwierdzono istotny statystycznie wpływ szczepienia przeciw półpaścowi na zmniejszenie ryzyka demencji.

W każdym zbiorze danych widzimy ten sam silny sygnał ochronny przed demencją – podkreślił dr Geldsetzer.

To znacząco wzmacnia wiarygodność wyników i podnosi ich rangę w kontekście międzynarodowych zaleceń zdrowotnych.

A co z nowocześniejszą szczepionką Shingrix?

W badaniach analizowano starszy preparat Zostavax, natomiast nowsza rekombinowana szczepionka Shingrix nie została jeszcze dokładnie przebadana pod kątem wpływu na ryzyko demencji. Trwają jednak obserwacje kliniczne, które mają na celu ocenę jej potencjału neuroprotekcyjnego.

Szczepienie przeciwko półpaścowi jest zalecane osobom starszym. Jeśli szczepionka oprócz ochrony przed półpaścem ma korzyści w opóźnianiu lub zapobieganiu demencji, to tym bardziej jest to powód, aby się zaszczepić – podsumował dr Geldsetzer.

Z kolei dr Courtney M. Kloske z Alzheimer’s Association przypomniała, że podobne efekty zaobserwowano w badaniach nad szczepieniami przeciwko grypie i zapaleniu płuc – szczególnie przy powtarzalnym szczepieniu w dłuższym okresie czasu.

Szczepienie w Polsce – co warto wiedzieć?

Od 1 kwietnia 2024 roku w Polsce szczepionka przeciw półpaścowi została objęta refundacją. Seniorzy powyżej 65. roku życia z chorobami współistniejącymi mogą otrzymać preparat bezpłatnie. Osoby w wieku 18+ z podwyższonym ryzykiem zachorowania mają prawo do 50-procentowej refundacji.

W świetle nowych doniesień naukowych szczepienie zyskuje dodatkowy wymiar – może stać się nie tylko ochroną przed bolesną infekcją, ale również elementem strategii zapobiegania demencji.

Półpasiec u dorosłych – objawy, leczenie, powikłania

Półpasiec (łac. Herpes zoster) to choroba wirusowa wywoływana przez reaktywację wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV – Varicella Zoster Virus), który po przebytej w dzieciństwie ospie pozostaje uśpiony w zwojach nerwowych. U osób dorosłych – zwłaszcza po 50. roku życia – może dojść do jego ponownego uaktywnienia. Co ważne, reaktywacja nie wymaga kontaktu z osobą zakażoną – wirus „budzi się” najczęściej w wyniku osłabienia odporności.

Objawy półpaśca – jak rozpoznać chorobę?

Półpasiec najczęściej zaczyna się od niespecyficznych objawów, takich jak:

• uczucie zmęczenia,
• lekki stan podgorączkowy,
• ogólne złe samopoczucie.

Wkrótce potem pojawia się ból, pieczenie lub swędzenie w określonym obszarze ciała – zazwyczaj jednostronnie, wzdłuż przebiegu nerwu. Najczęściej lokalizacje to:

• tułów (szczególnie okolice międzyżebrowe),
• szyja,
• kark,
• okolice oka (półpasiec oczny),
• rzadziej – kończyny.

Po 1–3 dniach w miejscu bólu pojawia się charakterystyczna wysypka: początkowo rumieniowe plamy, które szybko przekształcają się w pęcherzyki wypełnione płynem surowiczym. W ciągu kilku dni pęcherzyki pękają, zasychają i tworzą strupy. Skóra goi się zwykle w ciągu 2–4 tygodni, ale dolegliwości bólowe mogą utrzymywać się znacznie dłużej.

Leczenie półpaśca – dlaczego liczy się czas?

Skuteczne leczenie półpaśca zależy od szybkiej reakcji – najlepiej, jeśli zostanie rozpoczęte w ciągu 72 godzin od pojawienia się pierwszych zmian skórnych. W terapii stosuje się:

• leki przeciwwirusowe (acyklowir, walacyklowir, famcyklowir) – skracają czas trwania choroby i zmniejszają ryzyko powikłań,
• leki przeciwbólowe (paracetamol, NLPZ, czasem opioidy) – łagodzą ból ostrych faz półpaśca,
• leki przeciwdepresyjne i przeciwpadaczkowe (np. amitryptylina, pregabalina) – w przypadkach neuralgii popółpaścowej.

W półpaścu ocznym, który może prowadzić do poważnych powikłań okulistycznych, konieczna jest natychmiastowa konsultacja ze specjalistą i leczenie przeciwwirusowe podawane dożylnie.

Powikłania półpaśca – co może pójść nie tak?

Choć u wielu pacjentów półpasiec przebiega stosunkowo łagodnie, niektóre osoby – zwłaszcza starsze i z obniżoną odpornością – mogą doświadczyć groźnych powikłań. Do najczęstszych należą:

• neuralgia popółpaścowa – przewlekły ból utrzymujący się powyżej 90 dni od ustąpienia wysypki; może trwać miesiącami, a nawet latami, znacznie pogarszając jakość życia,
• półpasiec oczny – prowadzi do zapalenia rogówki, spojówek, a nawet trwałej utraty wzroku,
• półpasiec uszny (zespół Ramsaya Hunta) – objawia się porażeniem nerwu twarzowego, bólem ucha, zawrotami głowy i utratą słuchu,
• zakażenia bakteryjne skóry – wtórne nadkażenie pęcherzyków przez bakterie (np. Staphylococcus aureus),
• zapalenie mózgu lub rdzenia kręgowego – bardzo rzadkie, ale potencjalnie śmiertelne powikłania.

Warto także podkreślić, że półpasiec może mieć cięższy przebieg u osób z chorobami nowotworowymi, po przeszczepach, w trakcie immunosupresji oraz u seniorów.

Źródła:

• Alert Medyczny
• Nature
• Gazeta Lekarska
• Termedia
• Medscape
• Synevo
• Polmed
• ALAB laboratoria
• Stanford University
• Alzheimer’s Association